Hem yetişkin hem de Pediyatrik Ortopedi alanında çalışan bir hekim olarak, ebeveynlerin çocuklarının gelişimiyle ilgili ne kadar hassas ve dikkatli olduklarını her gün görüyorum. Bir bebeğin ilk adımlarını atmaya başladığı an, her aile için unutulmazdır. Ancak bu sevinçli döneme bazen, Hocam, bebeğimin ayakları yürürken dışa dönük duruyor, bu normal mi?, Yürüyüşü biraz ‘penguen’ gibi değil mi? şeklinde küçük endişeler de eşlik edebilir.
Kliniğimde en sık karşılaştığım bu ebeveyn kaygısı, aslında yürüme gelişiminin çok yaygın ve genellikle tamamen normal bir parçasıdır.
Hekimden Not
Op. Dr. Gökçe Mık olarak benim size en önemli tavsiyem, sakin olmanız ve çocuklarınızın doğal gelişim sürecine güvenmenizdir. Bebeğinizin dışa dönük adımları genellikle bir sorunun değil, onun büyüyüp güçlendiğinin ve o minik gövdesi için en geniş destek yüzeyini bularak dengede kalmaya çalıştığının bir işaretidir. Bu durumu düzeltmek için özel ve pahalı ortopedik ayakkabılardan, gereksiz tabanlıklardan ve kanıta dayalı olmayan düzeltici egzersizlerden kaçınmanızı tavsiye ederim.
Çocuğunuza hareket etmesi, oynaması ve dünyayı keşfetmesi için bol bol fırsat tanıyın. Eğer endişeleriniz devam ediyorsa veya birazdan bahsedeceğim belirtilerden birini gözlemliyorsanız, içinizi rahatlatmak için randevu alarak kliniğimize başvurabilirsiniz. Çünkü Pediyatrik Ortopedi uzmanının işi sadece tedavi etmek değil, aynı zamanda normal olanı teyit ederek ailenin endişesini gidermektir.
Bebeklerde Yürüme Gelişimi: Normal Aşamalar
Her bebeğin gelişim takvimi kendine özgüdür ve bir yarış içinde değildir. Bazı bebekler 10 aylıkken yürürken, bazıları 15-16 aylıkken yürür ve her ikisi de normal kabul edilir. Ancak bu serüven genellikle belirli aşamaları takip eder. Ebeveynlerin bu süreci bilmesi, normal varyasyonları anlamalarına ve dışa basma gibi durumların neden o an için fizyolojik olduğunu kavramalarına yardımcı olur.
Genel yürüme serüveni genellikle şu adımları izler:
- 6-9 Ayda Bebekler destekli veya desteksiz oturmaya, kendi etrafında dönmeye ve karın üzerinde sürünmeye başlar.
- 8-10 Ayda Emekleme dönemi başlar (ancak bazı bebekler bu adımı atlayıp doğrudan sıralamaya geçebilir).
- 9-12 Ayda Mobilyalara, koltuklara tutunarak ayağa kalkma, yani sıralama dönemi gelir. Bebek, yan yan adımlar atarak keşfe başlar.
- 11-15 Ayda İlk bağımsız adımlar atılır.
O ilk adımlar, bizim için en önemli olanlardır. Bu ilk adımlar genellikle dengesiz, bacaklar pergel gibi iki yana açık ve ayaklar dengeyi sağlamak için dışa dönük şekildedir. Bebek, daha geniş bir destek yüzeyi oluşturarak ayakta kalmaya çalışır.
Bebeklerde Dışa Dönük Ayak (Dışa Basma) Nedir?
Bebeklerde dışa dönük ayak veya dışa basma olarak tarif ettiğiniz bu durum, tıp dilinde out-toeing olarak adlandırılır. Bu, çocuğun yürüdüğü veya ayakta durduğu sırada ayak uçlarının tam karşıya bakmak yerine yanlara, yani saat 10:10 pozisyonu gibi dışa doğru dönük olmasıdır.
Bu noktada ailelerin rahatlaması için şu ayrımı net olarak yapmamız gerekir: Bu bir ayak deformitesi veya ayak hastalığı değildir. Sorun, %99 ihtimalle bebeğinizin ayağının kendisinde (kemiklerinde veya kaslarında) değildir. Sorun, daha yukarıda, yani kaval kemiğinin veya kalça kemiğinin anne karnındaki pozisyonundan kaynaklanan ve zamanla düzelen rotasyonel yani dönüklük durumudur. Bebek, anne karnındaki o sıkışık yerde 9 ay geçirir ve kemikleri bu pozisyona adapte olur. Doğumdan sonra ise, bu kemikler büyümeye ve düzleşmeye başlar.
En Sık Görülen Nedenler (Femoral Retroversiyon, Tibial Torsiyon)
Bebeklerdeki veya küçük çocuklardaki bu dışa basma yürüyüşünün altında yatan iki ana anatomik neden vardır. Her ikisi de genellikle bebeğin anne karnındaki duruşuyla (fetal pozisyon) ilgilidir ve her ikisi de genellikle zamanla, kendiliğinden, hiçbir müdahaleye gerek kalmadan düzelir.
Eksternal Tibial Torsiyon (Kaval Kemiğinin Dışa Dönüklüğü)
Bu durum dışa dönük yürümenin en sık görülen nedenidir. Tibia, bizim kaval kemiğimizdir (diz ile ayak bileği arasındaki uzun kemik). Anne karnında bebeğin sıkışık pozisyonu nedeniyle, bu kemik kendi ekseni etrafında hafifçe dışa doğru dönebilir.
Bebek ayağa kalkıp yürümeye başladığında, kaval kemiğindeki bu dışa dönüklük, otomatik olarak ayağın da dışa dönük durmasına neden olur. Bu durum tamamen fizyolojiktir, yani normal gelişim sürecinin bir parçasıdır ve bir hastalık olarak kabul edilmez.
Femoral Retroversiyon (Kalça Kemiğinin Dışa Dönüklüğü)
Bu durum ise daha nadir görülen bir durumdur. Femur, uyluk kemiğimizdir (kalça ile diz arasındaki kemik). Bu durumda, uyluk kemiği kalça ekleminden dışa doğru normalden daha fazla dönüktür. Bu durum da genellikle anne karnındaki pozisyonla ilişkilidir. Çocuk yürürken sadece ayakları değil, dizleri de dahil olmak üzere tüm bacağı dışa doğru döner.
Bu iki durum dışında, Pediyatrik Ortopedi alanında çok nadir görülen bazı nörolojik durumlar veya ciddi düz tabanlık da dışa basmaya neden olabilir. Ancak, yeni yürümeye başlayan bir bebekte gördüğümüz dışa basmanın ezici çoğunluğu, yukarıda bahsedilen ve zamanla düzelecek olan bu iki kemiksel dönüklük durumundan kaynaklanır.
Dışa Basma Genellikle Ne Zaman ve Nasıl Düzelir?
Bu konu ailelere verdiğim en güzel haberdir. Bebeklerdeki ve küçük çocuklardaki bu dışa basma durumlarının %99’u tedavi gerektirmeden, tamamen kendiliğinden düzelir.
Nasıl mı? Cevap zaman ve büyümedir. Çocuk ayağa kalkıp yürümeye başladığında, vücut ağırlığı ve kasların çalışması kemikler üzerinde yeniden şekillenme denilen mucizevi bir basınç oluşturur. Kemikler uzadıkça ve çocuk büyüdükçe, bu doğal süreç sayesinde, hem kaval kemiğindeki hem de uyluk kemiğindeki dışa dönüklük yavaş yavaş düzelir ve bacaklar normal hizasına gelir.
- Eksternal tibial torsiyon (kaval kemiği) genellikle çocuk 4-5 yaşına geldiğinde büyük ölçüde düzelmiş olur.
- Femoral retroversiyonun (uyluk kemiği) düzelmesi biraz daha uzun sürebilir ve 8-10 yaşlarına kadar devam edebilir.
Bu süreçte ebeveynlere düşen tek tedavi, sabır ve gözlemdir.
Sıkça Karıştırılan Durum: İçe Basma (Güvercin Yürüyüşü) Nedir?
Dışa basmanın tam tersi olan içe basma, yani güvercin yürüyüşü de kliniğimde sıkça karşılaştığım bir durumdur. Bu durumda, çocuğun ayakları yürüme sırasında içe dönüktür.
Bu da tıpkı dışa basma gibi, genellikle ayağın kendisinden değil, daha yukarıdaki kemiklerin gelişimsel bir özelliğinden kaynaklanır. Ve iyi haber: İçe basma da büyük çoğunlukla zararsızdır ve %99 oranında zamanla, kendiliğinden düzelir. Önemli olan bu iki durumun birbirine karıştırılmaması ve her ikisinin de genellikle normal büyümenin bir parçası olduğunun bilinmesidir.
Ne Zaman Doktora Başvurmalı? Dikkat Edilmesi Gereken Belirtiler
Dışa basmanın genellikle normal ve geçici olduğunu ısrarla belirtsem de, bir Pediyatrik Ortopedi uzmanı olarak benim görevim, normal olmayan durumları da ailelere anlatmaktır. Kırmızı bayrak olarak adlandırdığımız ve mutlaka bir uzman değerlendirmesi gerektiren bazı durumlar vardır.
Aşağıdaki belirtilerden herhangi birini fark ederseniz, evde beklemek yerine bir Pediyatrik Ortopedi muayenesi için randevu almanız faydalı olacaktır:
- Dışa dönüklük sadece bir bacakta belirginse veya bir bacak diğerinden çok farklı görünüyorsa.
- Çocuk yürürken ağrıdan şikayet ediyorsa (bunu ağlayarak, o bacağın üzerine basmayarak gösterebilir) veya belirgin bir şekilde topallıyorsa.
- Çocuğunuz yürüme, oturma gibi motor gelişim basamaklarında belirgin bir gecikme yaşıyorsa.
- Zamanla düzelmesi gerekirken, dışa basma durumu giderek daha da kötüleşiyorsa.
- Çocuk sık sık düşüyorsa ve bu durum günlük aktivitelerini, oyun oynamasını ciddi şekilde engelliyorsa.
- Bacaklarda şişlik, kızarıklık veya eklem hareketlerinde kısıtlılık gibi ek belirtiler varsa.
Bu belirtiler, altta yatan ve mutlaka araştırılması gereken farklı bir durumun (örneğin doğumsal kalça çıkığı, bacak boyu eşitsizliği veya nadir nörolojik durumlar) işareti olabilir.
Bebeklerde Dışa Basma Tedavisi Gerekli Midir?
Bu sorunun cevabını artık siz de biliyorsunuz. Eğer bir Pediyatrik Ortopedi uzmanı muayene etmiş ve altta yatan o kırmızı bayraklı durumlardan biri olmadığına, durumun fizyolojik (normal gelişimsel) olduğuna karar vermişse, cevap kesinlikle HAYIRdır.
Zaman, en iyi ve tek tedavidir. Ailelere genellikle şu önerilerde bulunurum:
- Çocuğunuzun yürüyüşünü sakin bir şekilde gözlemleyin. Panik yapmadan, büyümesini takip edin. 6 ayda bir çekilen fotoğraflar bile aradaki iyileşmeyi size gösterecektir.
- Çocuğunuzu düzgün yürü, ayaklarını düz bas diye zorlamak veya yürüyüşünü sürekli düzeltmeye çalışmak hem fizyolojik olarak imkansızdır hem de çocuk üzerinde gereksiz bir baskı yaratır.
- Çocuğunuza rahat hareket etmesi, oynaması, koşması, zıplaması ve dünyayı keşfetmesi için bol bol ortam sağlayın. Hareket, kemiklerin yeniden şekillenmesi için en iyi ilaçtır.
Ayak Dışa Basma Egzersizleri ve Oyun Önerileri
Aileler benden genellikle Hocam, hangi egzersizleri yaptıralım? diye bir reçete bekler. En iyi egzersiz OYUNdur.
Herhangi bir özel düzeltici egzersizin veya fizik tedavinin, kemiklerin dönüklüğünü düzelttiği bilimsel olarak kanıtlanmamıştır. Kemiğin düzelmesi biyolojik bir süreçtir. Ancak, genel kas gelişimini, dengeyi ve koordinasyonu destekleyen aktiviteler her zaman faydalıdır. Bunları bir tedavi olarak değil, çocuğunuzla keyifli vakit geçirme fırsatı olarak görün:
- Üç tekerli bisiklette pedal çevirme hareketi, kalça ve diz kaslarını koordineli olarak çalıştırır (genellikle 2-3 yaşından sonra).
- Parktaki oyun alanlarına tırmanmasına izin verin. Tırmanma, tüm vücut koordinasyonunu ve bacak kaslarını güçlendirir.
- Çocuğunuzun çimende, kumda, hafif engebeli zeminlerde yürümesi, denge mekanizmasını güçlendirir.
- Basit bir topa vurma oyunu bile hem eğlencelidir hem de denge ve koordinasyonu artırır.
En iyi egzersiz, çocuğunuzun çocuk olmasına izin vermektir.
Dışa Basma Tabanlık veya Özel Ayakkabı Kullanımı
Bu konu benim için en hassas konudur. Çünkü burada, ailelerin endişelerinden faydalanan büyük bir ticari pazar bulunmaktadır. Geçmişte (belki 40-50 yıl önce), bu tür fizyolojik durumlar için sıklıkla özel ortopedik ayakkabılar, sert tabanlıklar veya barları olan düzeltici cihazlar kullanılırdı.
Ancak modern tıp ve yapılan binlerce bilimsel çalışma, fizyolojik dışa basma durumlarında bu tür müdahalelerin hiçbir işe yaramadığını net bir şekilde göstermiştir. Bu müdahaleler neden işe yaramaz ve neden zararlıdır?
- Çünkü sorun ayakta değil, daha yukarıda, kaval veya kalça kemiğindedir. Ayağa giydirilen bir ayakkabı veya tabanlık, kaval kemiğinin veya uyluk kemiğinin dönüklüğünü düzeltemez.
- Bu özel ürünler genellikle çok pahalıdır.
- Sert ve ağır ortopedik botlar, çocuğun rahatça koşmasını, oynamasını engeller.
- Hem ailede hem de çocukta (biraz büyüdüğünde) yersiz bir ben hastayım algısı oluşturur.
Çocuğunuz için en iyi ayakkabı; esnek tabanlı, ayağını iyi kavrayan ve rahat hareket etmesini sağlayan normal bir spor ayakkabısıdır.
Cerrahi Tedavi: Hangi Nadir Durumlarda Gerekir?
Peki, bu durum hiç ameliyat edilmez mi? Esasında çok nadiren edilir. Bir çocuğun fizyolojik dışa basma nedeniyle ameliyat edilmesi için, binlerce çocuktan belki sadece birinde veya ikisinde geçerli olan çok katı kriterlerin karşılanması gerekir:
- Çocuğun genellikle 8-10 yaşını geçmiş olması (yani kemiksel düzelmenin durduğundan emin olmamız gerekir).
- Dönüklüğün çok şiddetli olması ve yıllar içinde hiç düzelme göstermemesi.
- Bu şiddetli dönüklüğün, çocuğun yürüyüşünü ve koşmasını ciddi şekilde etkilemesi, sık sık düşmesine neden olması, ağrıya yol açması ve yaşam kalitesini bozması.
Ancak bu nadir durumlarda, kemiği kesip doğru pozisyonda yeniden sabitlemeyi içeren osteotomi adı verilen bir düzeltme ameliyatı planlanabilir. Tekrar belirtmek isterim ki, bu, kliniğe dışa basıyor diye getirilen binlerce çocuktan sadece birkaçı için geçerli olan son çare bir seçenektir.
Sıkça Sorulan Sorular
Bebeğimin dışa basması ona acı veriyor mu?
Hayır. Normal fizyolojik dışa basma tamamen ağrısız bir durumdur. Bebekler veya çocuklar bu durumun farkında bile değildir. Eğer çocuğunuz ağrıdan şikayet ediyorsa, bu kırmızı bayrak belirtisidir ve mutlaka bir doktor tarafından değerlendirilmelidir.
Yürüteç kullanmak dışa basmayı artırır veya düzeltir mi?
Pediyatrik Ortopedi uzmanları olarak yürüteç kullanımını genel olarak önermiyoruz. Yürüteçlerin yürüme gelişimine faydası olmadığı gibi, anormal yürüme alışkanlıklarına (örn: parmak ucu basma) veya kazalara neden olabileceği düşünülmektedir. Dışa basma üzerinde ne düzeltici ne de kötüleştirici, kanıtlanmış bir etkisi yoktur. Yürüteç yerine çocuğunuzun yerde özgürce hareket etmesine, emeklemesine ve tutunarak kalkmasına izin vermek çok daha sağlıklıdır.
Çocuğumun W şeklinde oturması dışa basmaya neden olur mu?
W oturuşu (dizleri büküp kalçanın üzerine oturma) genellikle içe basma ile ilişkilendirilir, dışa basma ile doğrudan bir bağlantısı yoktur. Ancak genel olarak uzun süreli W oturuşu kalça gelişimi için ideal bir pozisyon olmadığından, çocuğunuzu bacaklarını uzatarak veya bağdaş kurarak oturmaya teşvik etmek daha iyidir.
Sonuç: Çocuğunuzun Gelişimini Sabırla ve Gözlemle Takip Edin
Bebeklerde ve küçük çocuklarda görülen dışa dönük ayaklar, büyük bir çoğunlukla endişe edilmesi gereken bir sağlık sorunu değil, büyüme ve gelişmenin normal, fizyolojik ve geçici bir parçasıdır. Vücudun kendi mucizevi mekanizmaları, zaman içinde bu durumu düzeltecektir.
Ebeveynlere düşen en önemli görev, bu süreci sabırla izlemek, özel ayakkabı veya düzeltici cihaz gibi gereksiz ve pahalı müdahalelerden kaçınmak, çocuklarının hareket özgürlüğünü kısıtlamamak ve şüpheye düştükleri kırmızı bayrak noktalarında bir uzmandan destek almaktır.
Çocuğunuzun kemik ve kas sağlığıyla ilgili her türlü sorunuz için durumunuzu değerlendirmek ve içinizi rahatlatacak o normal kelimesini duymak için randevu alabilir veya kliniğimizle iletişime geçebilirsiniz.
