Ortopedi ve Travmatoloji kliniğimde en çok ameliyat ettiğim ve belki de en çok teşekkür aldığım hasta grubu, kalça protezi ameliyatı olan hastalardır. Bu hastalar bana genellikle şu cümlelerle gelirler; “Hocam, kasıklarımda öyle bir ağrı var ki, ayakkabı giymek bile işkence”, “Gece ağrıdan uyuyamıyorum, hangi tarafa dönsem batıyor”, “Artık torunumu kucağıma alamıyorum, yürümek için bastona mahkum oldum.”
Bu hastaların ortak özelliği, ağrının hayatlarını esir almış olmasıdır. Yıllardır çektikleri bu ağrı, onları sosyal hayattan koparmış, bağımsızlıklarını ellerinden almış ve yaşam kalitelerini dramatik şekilde düşürmüştür. İşte kalça protezi ameliyatı, tam da bu noktada devreye giren ve hastaya adeta yeni bir hayat hediye eden bir müdahaledir.
Hekimden Not
Op. Dr. Gökçe Mık olarak benim size en önemli mesajım şudur: Kalça protezi ameliyatı, korkulacak değil, doğru zamanda yapıldığında şükredilecek bir ameliyattır. Hastalarımın ameliyattan birkaç gün sonra “Hocam, o eski ağrı yok, inanamıyorum” dediği anlar, bu mesleğin bana verdiği en büyük mutluluktur.
Ancak şunu da belirtmeliyim; Her kalça ağrısı protez gerektirmez. Protez, tüm konservatif tedaviler (ilaç, fizik tedavi, enjeksiyon) denendikten ve başarısız kaldıktan sonra başvurulan son ve en etkili çözümdür. Amacımız, size ağrısız, bağımsız ve aktif bir yaşamı geri vermektir.
Kalça Protezi Nedir ve Hangi Durumlarda Yapılır?
Kalça eklemi, vücudumuzun en büyük ve en çok yük taşıyan eklemlerinden biridir. Bir top-yuva mekanizması gibi çalışır: Uyluk kemiğinin (femur) başı olan “top”, kalça kemiğindeki çukur olan “yuva”nın (asetabulum) içinde döner. Bu iki yüzey de pürüzsüz bir kıkırdak tabakasıyla kaplıdır ve bu sayede ağrısız, sürtünmesiz hareket ederiz.
Kalça protezi ameliyatı, bu eklemin artık görevini yapamaz hale geldiği, kıkırdağın tamamen aşındığı ve kemiklerin birbirine sürtünerek dayanılmaz ağrıya neden olduğu durumlarda uygulanır. Ameliyatta, hasarlı eklem yüzeyleri çıkarılır ve yerlerine özel tasarlanmış yapay eklem (protez) yerleştirilir. Böylece hasta, ağrısız ve fonksiyonel bir kalça eklemine kavuşur.
Kalça Kireçlenmesi (Koksartroz) ve Protez İhtiyacı
Kliniğime protez için başvuran hastaların ezici çoğunluğunun tanısı koksartrozdur, yani kalça kireçlenmesidir. Bu durum, kalça eklemindeki kıkırdağın yıllar içinde yavaş yavaş aşınması ve sonunda tamamen yok olmasıdır.
Hastalarım bana “Hocam, bu kireçlenme nereden geldi?” diye sorduğunda, cevabım genellikle şudur: Bazen net bir neden yoktur, sadece yaşın ve genetiğin getirdiği doğal bir süreçtir (primer osteoartrit). Ancak bazen geçmişteki bir kalça kırığı, çocuklukta geçirilmiş kalça çıkığı veya romatizmal hastalıklar gibi sebepler bu süreci hızlandırır.
Kireçlenmenin son evresinde röntgen filminde gördüğümüz manzara çok nettir: İki kemik arasındaki o siyah boşluk (eklem aralığı) tamamen kapanmış, kemikler birbirine değer hale gelmiştir. İşte bu noktada, artık ilaçların ve fizik tedavinin yapabileceği bir şey kalmamıştır. Protez, kaçınılmaz ve en doğru çözüm haline gelir.
Avasküler Nekroz ve Diğer Cerrahi Nedenler
Kireçlenme dışında, kalça protezi gerektiren önemli bir durum daha vardır: Avasküler nekroz (AVN), yani uyluk kemiği başının kan dolaşımının bozulması sonucu ölmesidir. Bu durum genellikle daha genç hastalarda görülür ve nedenleri arasında uzun süreli kortizon kullanımı, aşırı alkol tüketimi, bazı kan hastalıkları veya kalça bölgesine alınan travmalar sayılabilir.
Bunların dışında protez gerektiren diğer durumları şöyle sıralayabilirim:
Kalça kırıkları, özellikle yaşlı hastalarda uyluk kemiği boyun kırıkları oluştuğunda, kemiği plakla sabitlemek yerine doğrudan protez takmak daha mantıklı ve kalıcı bir çözüm olabilir. Romatoid artrit gibi iltihaplı romatizmal hastalıklar da kalça eklemini tahrip ederek protez ihtiyacı doğurabilir. Ayrıca daha önce yapılmış ve başarısız olmuş kalça ameliyatları da protez endikasyonu oluşturabilir.
Kalça Protezi Çeşitleri ve Kullanılan Materyaller
Hastalarım ameliyat kararı verdikten sonra en çok merak ettikleri konu, “Hocam, bana nasıl bir protez takılacak? En iyisi hangisi?” sorusudur. Bu çok haklı bir meraktır çünkü bu protez, vücutlarında ömür boyu kalacak bir parçadır.
Günümüzde kullanılan kalça protezleri, onlarca yıllık deneyim ve teknolojik gelişmeler sonucu inanılmaz bir noktaya gelmiştir. Ancak “en iyi protez” diye tek bir cevap yoktur. En iyi protez, hastanın yaşına, kemik kalitesine, aktivite beklentisine ve cerrahın deneyimine göre seçilen protezdir.
Seramik, Metal ve Polietilen Protez Farkları
Kalça protezinde iki yüzey birbiri üzerinde hareket eder: Uyluk kemiğine takılan “baş” ve kalça kemiğine takılan “yuva içindeki astar”. Bu yüzeylerin hangi materyalden yapıldığı, protezin ömrünü ve performansını doğrudan etkiler.
Seramik kalça protezi, günümüzde özellikle genç ve aktif hastalar için altın standart haline gelmiştir. Seramik, son derece sert, pürüzsüz ve aşınmaya karşı en dirençli materyaldir. Seramik baş ve seramik astar kombinasyonu (seramik-seramik), en az aşınma parçacığı üreten ve dolayısıyla en uzun ömürlü olan seçenektir. Hastalarıma genellikle şöyle açıklarım: “Seramik, adeta cam gibi kaygan bir yüzeydir. Sürtünme neredeyse sıfırdır.”
Metal baş ve polietilen (özel plastik) astar kombinasyonu ise yıllardır kullanılan klasik ve güvenilir bir seçenektir. Günümüzde kullanılan “çapraz bağlı polietilen” teknolojisi sayesinde aşınma oranları dramatik şekilde azalmıştır. Özellikle ileri yaştaki ve düşük aktiviteli hastalar için mükemmel sonuçlar verir. Metal-metal kombinasyonu ise geçmişte popülerdi ancak metal iyon salınımıyla ilgili endişeler nedeniyle günümüzde çok daha az tercih edilmektedir.
Çimentolu ve Çimentosuz Kalça Protezleri
Protezin kemiğe nasıl sabitlendiği de önemli bir seçimdir. İki yöntem vardır:
Çimentosuz protezlerde, protezin yüzeyi özel bir gözenekli kaplamayla (genellikle titanyum veya hidroksiapatit) işlenmiştir. Bu protez, kemiğin içine sıkıca yerleştirilir ve zamanla kemik bu gözenekli yüzeye doğru büyüyerek protezi adeta “kucaklar”. Bu biyolojik tutunma, genç ve kemik kalitesi iyi olan hastalarda tercih edilir.
Çimentolu protezlerde ise, protezi kemiğe sabitlemek için özel bir kemik çimentosu (polimetilmetakrilat) kullanılır. Bu çimento, protez ile kemik arasında anında ve çok sağlam bir bağ oluşturur. Özellikle ileri yaşta ve kemik kalitesi zayıf (osteoporotik) hastalarda tercih edilir çünkü bu hastalarda biyolojik tutunma yetersiz kalabilir.
Kliniğimde çoğunlukla hibrit bir yaklaşım tercih ederim: Kalça kemiğindeki yuva kısmına çimentosuz, uyluk kemiğindeki sap kısmına ise hastanın kemik kalitesine göre çimentolu veya çimentosuz protez uygularım.
Modern Cerrahi Yöntemler: Robotik ve Minimal İnvaziv
Kalça protezi ameliyatı, son yıllarda teknolojik devrimlerle birlikte inanılmaz bir dönüşüm geçirmiştir. Artık sadece “protez takmak” değil, “milimetrik hassasiyetle, en az doku hasarıyla, en hızlı iyileşmeyi sağlayacak şekilde protez takmak” hedeflenmektedir.
Minimal invaziv cerrahi yaklaşımlar, klasik ameliyata göre çok daha küçük kesilerle (8-10 cm yerine 6-8 cm) ve kaslara zarar vermeden veya sadece ayırarak (kesmeden) yapılır. Bu sayede hastalar daha az ağrı çeker, daha az kan kaybeder ve çok daha hızlı iyileşir.
Robotik Destekli Kalça Protezi Ameliyatı
Robotik cerrahi, kalça protezi ameliyatında son teknolojinin zirvesini temsil eder. Ameliyat öncesinde hastanın tomografisi çekilir ve bu görüntüler bilgisayar ortamında 3 boyutlu bir modele dönüştürülür. Cerrah, bu model üzerinde protezin tam olarak hangi açıda ve pozisyonda yerleştirileceğini önceden planlar.
Ameliyat sırasında robotik kol, cerrahın elini bu plana göre yönlendirir. Eğer cerrah planlanan açıdan sapacak olursa, robotik sistem buna izin vermez. Bu sayede protez, planlanan milimetrik hassasiyetle yerleştirilir.
Robotik cerrahinin avantajlarını hastalarıma şöyle özetlerim: “Robotik sistem, benim ellerimi daha hassas ve hatasız yapar. Protezin mükemmel pozisyonda yerleşmesi, hem protezin ömrünü uzatır hem de sizin iyileşmenizi hızlandırır.”
Ameliyat Öncesi Hazırlık ve Operasyon Süreci
Kalça protezi ameliyatı, iyi bir planlama ve hazırlık gerektirir. Hastalarımı ameliyata en iyi şekilde hazırlamak, ameliyatın başarısı için kritik öneme sahiptir.
Ameliyat öncesinde kapsamlı bir değerlendirme yapılır. Kan tahlilleri, EKG, akciğer filmi gibi rutin tetkikler istenir. Kronik hastalıklar (şeker, tansiyon, kalp) varsa ilgili branşlardan ameliyat için onay alınır. Kan sulandırıcı ilaçlar belirli bir süre önce kesilir. Herhangi bir enfeksiyon (diş, idrar yolu) varsa önce tedavi edilir çünkü vücuttaki herhangi bir enfeksiyon, proteze yerleşebilir.
Ameliyatın kendisi genellikle 1 ila 1.5 saat sürer. Bölgesel anestezi (spinal) veya genel anestezi altında yapılabilir; bu kararı anestezi uzmanıyla birlikte hastanın durumuna göre veririz. Ameliyat sırasında hasarlı eklem yüzeyleri çıkarılır, kemikler protezi alacak şekilde hazırlanır ve protez bileşenleri yerleştirilir.
Kalça Protezi Sonrası İyileşme ve Rehabilitasyon
İşte hastalarımın en çok merak ettiği kısım; “Ameliyattan sonra ne olacak? Ne zaman yürüyeceğim?” Kalça protezi ameliyatının en güzel yanı, iyileşmenin diğer birçok ortopedik ameliyata göre çok daha hızlı ve dramatik olmasıdır.
İlk 24 Saat: İlk Adım ve Mobilizasyon
Evet, doğru okudunuz. Kalça protezi ameliyatından sonra hastalarımı genellikle ertesi gün, hatta bazen ameliyatın yapıldığı gün yürütüyoruz. Bu, “hızlandırılmış iyileşme protokolü” yaklaşımının bir parçasıdır.
Hastalarım ilk kez yataktan kalkıp adım attıklarında yüzlerindeki o şaşkınlık ve mutluluk karışımı ifadeyi hiç unutmam. “Hocam, ağrı yok mu? O eski ağrı nerede?” derler. Çünkü yıllardır çektikleri o kemik sürtünmesine bağlı ağrı, artık ortadan kalkmıştır. Ameliyat kesisine bağlı bir ağrı vardır elbette ama bu, o eski dayanılmaz kalça ağrısıyla kıyaslanamaz.
İlk günlerde hasta, fizyoterapist eşliğinde yürüteç veya koltuk değneği yardımıyla yürümeye başlar. Bu erken mobilizasyon, hem kan pıhtısı riskini azaltır hem de iyileşmeyi hızlandırır.
Evde Bakım ve Fizik Tedavi Hareketleri
Hastalar genellikle 2-4 gün içinde taburcu olur. Evde iyileşme süreci, ameliyatın başarısı için en az ameliyatın kendisi kadar önemlidir. Hastalarıma taburculuk öncesi detaylı bir ev programı veririm.
İlk 6 haftada hasta yürüteç veya koltuk değnekleriyle yürür. Bu süre, protezin çevresindeki yumuşak dokuların iyileşmesi ve protezin kemikle bütünleşmesi için gereklidir. Günde birkaç kez, fizyoterapistin öğrettiği basit egzersizler yapılır: Ayak bileği pompalama (kan pıhtısı riskini azaltır), düz bacak kaldırma, kalça kaslarını sıkma gibi hareketler.
Kontrol muayenelerinde iyileşme değerlendirilir ve aktiviteler kademeli olarak artırılır. Çoğu hasta 6 hafta sonra tek baston kullanmaya, 3 ay sonra ise bastonsuz yürümeye başlar.
Dikkat Edilmesi Gerekenler ve Yasaklar
Kalça protezi ameliyatı sonrası, özellikle ilk 3 ay içinde protezin çıkmaması için bazı hareketlerden kaçınılması şarttır. Bu kısıtlamaları hastalarıma çok net bir şekilde anlatırım çünkü bu kurallara uymamak, tüm emeği boşa çıkarabilir.
Genel prensip şudur; Kalçanızı 90 dereceden fazla bükmeyiniz ve bacağınızı içe doğru döndürmeyiniz. Bu iki hareket, protez başının yuvadan çıkmasına neden olabilir.
Alaturka Tuvalet ve Uyuma Pozisyonu Kısıtlamaları
Bu konuyu hastalarımla çok detaylı konuşurum çünkü günlük hayatı doğrudan etkiler.
Alaturka tuvalet kesinlikle yasaktır. Çömelmek, kalçanın aşırı bükülmesi ve dönmesi demektir, bu da protezin çıkma riskini dramatik şekilde artırır. Bu yasak sadece ilk aylar için değil, ömür boyu geçerlidir. Klozet kullanılmalı ve gerekirse klozet yükseltici aparat takılmalıdır.
Uyuma pozisyonu konusunda ise şunlara dikkat edilmelidir: Ameliyatlı tarafın üzerine yatmaktan kaçınılmalıdır. Sırtüstü yatmak en güvenli pozisyondur. Yan yatılacaksa, bacakların arasına bir yastık konulmalıdır, bu bacakların birbirine çarpmasını ve içe dönmesini engeller.
Yerden bir şey almak için eğilmek, çok alçak koltukta oturmak, bacak bacak üstüne atmak, ameliyatlı bacağı içe doğru döndürmek gibi hareketler de ilk 3 ay boyunca yasaktır. Bu kısıtlamalar zaman içinde gevşetilir ancak bazıları (alaturka tuvalet gibi) kalıcıdır.
Kalça Protezi Ömrü ve Revizyon Ameliyatları
Hastalarımın en sık sorduğu sorulardan biri “Hocam, bu protez kaç yıl dayanır?” sorusudur. Bu çok makul bir sorudur çünkü kimse birkaç yıl sonra tekrar ameliyat olmak istemez.
Günümüz teknolojisiyle üretilen kalça protezlerinin ortalama ömrü 20 ila 25 yıl, hatta daha fazladır. Yapılan uzun vadeli çalışmalar, modern protezlerin %90’ından fazlasının 20 yıl sonra hâlâ sorunsuz çalıştığını göstermektedir.
Ancak bu süre, birçok faktöre bağlıdır. Hastanın yaşı ve aktivite düzeyi önemlidir; genç ve çok aktif hastalar protezi daha fazla “kullanır”, dolayısıyla aşınma daha hızlı olabilir. Hastanın kilosu da kritiktir; aşırı kilo, protez üzerindeki yükü artırır. Kullanılan protezin kalitesi ve materyali, cerrahın deneyimi ve protezin doğru pozisyonda yerleştirilmesi de ömrü etkileyen faktörlerdendir.
Yıllar içinde protez aşınır veya gevşerse, revizyon ameliyatı gerekebilir. Bu, eski protezin çıkarılıp yerine yenisinin takılması demektir. Revizyon ameliyatı, ilk ameliyattan daha karmaşık ve zorlu olsa da, deneyimli ellerde başarıyla uygulanır.
Sıkça Sorulan Sorular
Hastalar genellikle 6 hafta içinde günlük aktivitelerinin çoğuna dönebilir. 3 ay sonunda çoğu hasta bastonsuz yürür. Tam iyileşme ve maksimum fonksiyona ulaşmak ise 6 ay ile 1 yıl arasında sürebilir. Ancak o yıllardır çekilen kalça ağrısı, ameliyattan hemen sonra ortadan kalkar.
İlk 3 ay kritik dönemdir. Kalçayı 90 dereceden fazla bükmemek, bacağı içe döndürmemek, alaturka tuvaletten kaçınmak, çok alçak yerlere oturmamak, bacak bacak üstüne atmamak temel kurallardır. Ayrıca düşmekten kaçınmak, aşırı kilo almamak ve düzenli kontrollere gitmek uzun vadede önemlidir.
Bu oran, hastanın fonksiyonel durumuna ve ülkelerin sosyal güvenlik mevzuatına göre değişir. Türkiye’de tek taraflı kalça protezi için genellikle %40 civarında engel oranı verilebilmektedir ancak bu kesin bir rakam değildir. Sağlık kurulu tarafından bireysel değerlendirme yapılır.
Modern kalça protezlerinin ortalama ömrü 20-25 yıl veya daha fazladır. Seramik-seramik gibi ileri teknoloji materyallerle bu süre daha da uzayabilir. Hastanın aktivite düzeyi, kilosu ve protezin doğru yerleştirilmesi ömrü etkileyen faktörlerdir.
Modern protokollerde hastalar ameliyatın ertesi günü, hatta bazen aynı gün yürütülür. Bu erken mobilizasyon, iyileşmeyi hızlandırır ve komplikasyonları azaltır. Tabii ki bu yürüyüş, yürüteç veya koltuk değneği desteğiyle olur.
Her cerrahi müdahalede olduğu gibi enfeksiyon, kanama, kan pıhtısı (derin ven trombozu) riskleri mevcuttur. Kalça protezine özgü riskler ise protezin çıkması (luksasyon), bacak boyu eşitsizliği ve zamanla gevşeme sayılabilir. Ancak deneyimli ellerde ve doğru hasta seçimiyle bu riskler minimuma indirilir. Ameliyat öncesi bu riskler hastalarımla detaylıca konuşulur.
Sonuç: Ağrısız Bir Yaşama Merhaba
Kalça protezi ameliyatı, modern tıbbın en başarılı ameliyatlarından biridir. Yıllardır ağrıyla boğuşan, hareket kabiliyetini kaybetmiş, sosyal hayattan kopmuş hastaları, aktif ve bağımsız bir yaşama kavuşturur.
Kliniğimde yüzlerce kalça protezi ameliyatı yaptım ve ameliyat sonrası hastalarımın yüzündeki o mutluluk, bu mesleğin bana verdiği en büyük ödüldür. “Hocam, keşke daha önce yaptırsaymışım” cümlesi, en sık duyduğum geri bildirimdir.
Eğer siz de kalça ağrısı çekiyorsanız, yürümekte zorlanıyorsanız ve hayat kaliteniz düştüyse, durumunuzu değerlendirmek ve size en uygun tedavi seçeneklerini konuşmak için randevu alabilir veya kliniğimizle iletişime geçebilirsiniz. Ağrısız bir hayat, hakkınızdır.
