Terzi Bunyonu (Bunyonet) Nedir? Belirtileri ve Tedavisi

Ayağınızın dış yanında, serçe parmağın dibinde büyüyen sert bir çıkıntı varsa buna bunyonet ya da halk arasındaki adıyla terzi bunyonu denir. Beşinci tarak kemiğinin (5. metatars) başının dışa doğru belirginleşmesiyle ortaya çıkar. Ayak başparmağındaki çıkıntıyla aynı mekanizmayı paylaşır ama ayrı bir kemiktir, ayrı bir sorundur. Bu sayfada bunyonetin ne olduğunu, bunyondan farkını, hangi durumda ameliyatsız yönetilebileceğini ve cerrahi gerekirse iyileşmenin nasıl ilerlediğini anlatıyorum.

Bunyonet (terzi bunyonu) nedir?

Bunyonet, ayağın dış kenarında, serçe parmağın tabanındaki beşinci tarak kemiğinin başının dışa doğru çıkıntı yapmasıdır. Kemiğin gövdesi dışa açılırken serçe parmak içe, dördüncü parmağa doğru kayar. Zamanla üzerindeki cilt kalınlaşır, nasır bağlar ve ayakkabı içinde sürtünme ağrı hâline gelir.

Çıkıntı bir “kemik büyümesi” değildir. Kemik yeni doku üretmez; var olan tarak kemiği açılanarak dışarı doğru yön değiştirir. Bu yüzden krem, masaj ya da bantla düzelmez. Yapılabilecek şey, ilerlemesini yavaşlatmak ve baskıyı ortadan kaldırarak ağrıyı yönetmektir.

Bunyon mu, bunyonet mi? İkisi aynı şey değil

Başparmak tarafındaki tablonun tamamı için bunyon sayfasına bakabilirsiniz.

Başparmak tarafındaki çıkıntı cerrahi gerektirdiğinde uygulanan teknikler farklıdır; onları halluks valgus ameliyatı yazısında topladım.

En sık karışan nokta bu. Bunyon ayak başparmağı tarafındaki çıkıntıdır ve tıpta halluks valgus adını alır. Bunyonet ise ayağın tam karşı kenarında, serçe parmak tarafındaki çıkıntıdır. Farklı kemikler, farklı açı ölçümleri, farklı cerrahi teknikler söz konusudur.

İki tablo aynı ayakta birlikte de bulunabilir. Ön ayağın hem içten hem dıştan genişlediği bu duruma “kepçe ayak” görünümü denir; ayakkabı ancak çok geniş kalıplarda rahat eder. Başparmak tarafındaki çıkıntıyı ayrıntılı ele aldığım sayfa için hallux valgus (ayak başparmak çıkıntısı) yazısına bakabilirsiniz.

Neden “terzi bunyonu” deniyor?

Ad, geleneksel terzilerin çalışma biçiminden gelir. Eskiden terziler saatlerce bağdaş kurup oturur, ayağın dış kenarını yere bastırırdı. Tekrarlayan bu baskı, serçe parmak dibinde kalınlaşma ve ağrı yaratıyordu. Meslek değişti, ad kaldı; bugün terzilikle ilgisi yok.

Bunyonet neden oluşur?

Tek bir sebep yok; genellikle ayağın kalıtsal yapısı ile dışarıdan gelen baskı üst üste bindiğinde ortaya çıkar. Ayak yapınız yatkınsa dar ayakkabı süreci hızlandırır, yatkın değilseniz aynı ayakkabı çoğu zaman sorun çıkarmaz. Başlıca etkenler şunlardır:

• Genetik yatkınlık: Ailede benzer ayak yapısı varsa beşinci tarak kemiğinin doğuştan dışa açık olma olasılığı artar.
• Ayakkabı kalıbı: Burnu sivri, dar kalıplı ve yüksek topuklu ayakkabılar ön ayağı sıkıştırır, dış kenardaki baskıyı yoğunlaştırır.
• Basma kusurları: Yüksek kemerli ayak (pes cavus) yükü ayağın dış kenarına kaydırır; düşük taban kavsi de ön ayağı yayarak aynı bölgeyi zorlar.
• Kemiğin şekli: Beşinci tarak kemiğinin gövdesi doğuştan yay gibi dışa kavisliyse çıkıntı daha erken belirginleşir.
• Zeminle uzun temas: Bağdaş kurarak oturmak, ayağın dış kenarına yaslanarak uzun süre çalışmak bölgesel tahrişi artırır.

Belirtiler: hangi şikâyetle başvuruluyor?

En sık gelen cümle şudur: “Ayakkabı giyince ayağımın dış yanı yanıyor.” Şikâyet çoğunlukla ağrıdan değil, ayakkabı içindeki sürtünmeden başlar. Çıkıntının büyüklüğü ile ağrının şiddeti her zaman orantılı değildir; küçük bir çıkıntı çok ağrıyabilir, belirgin bir çıkıntı yıllarca sessiz kalabilir.

• Sürtünme ağrısı: Kapalı ayakkabıda artar, ayakkabı çıkarılınca kısa sürede geriler.
• Kızarıklık ve şişlik: Çıkıntının üzerindeki cilt gün sonunda kızarır, dokununca hassaslaşır.
• Nasır ve kalınlaşma: Çıkıntının tepesinde ya da serçe parmakla dördüncü parmak arasında sert doku birikir.
• Parmak kayması: Serçe parmak içe döner, ileri evrede dördüncü parmağın altına ya da üstüne biner.
• Yürüyüş değişikliği: Ağrılı bölgeden kaçmak için basış içe kaydırılır; bu da diz ve bel yakınmalarını tetikleyebilir.

Ayağın dış yanındaki her çıkıntı ve ağrı bunyonet değildir. Stres kırığı, ganglion kisti ve eklem iltihabı benzer tabloyu taklit edebilir. Ayırıcı tanının tamamını ayağın dış yan tarafında kemik çıkması tedavisi sayfasında ele aldım: o sayfa “bu şikâyetin sebebi ne olabilir?” sorusunu yanıtlar, okuduğunuz bu sayfa ise tanı bunyonet olarak konduğunda ne yapıldığını anlatır.

Muayenede ve röntgende neye bakılır?

Tanı çoğu zaman bakmakla konur, ama tedavi kararı röntgensiz verilmez. Ayakta, yük verilerek çekilen ön-arka ve yan grafilerde beşinci tarak kemiğinin gövde açısı, dördüncü ve beşinci tarak kemikleri arasındaki açı ve serçe parmağın sapma derecesi ölçülür. Bu ölçümler cerrahi gerekirse hangi tekniğin uygun olacağını belirler.

Bunyonet üç ana tipte incelenir:

Tip belirlemesi hekimin muayene ve grafi değerlendirmesiyle yapılır; tablodaki karşılıklar genel bilgi amaçlıdır, kişisel tedavi planı yerine geçmez.

Ameliyatsız tedavi: ilk basamak her zaman budur

Bunyonetin ilk tedavisi baskıyı kaldırmaktır. Amaç kemiği yerine oturtmak değil, çıkıntının üzerindeki yükü azaltarak ağrıyı geçirmektir. Hastaların önemli bölümü bu aşamada rahatlar ve cerrahiye hiç ihtiyaç duymaz. Değerlendirme için genellikle 6-12 haftalık bir deneme süresi verilir.

• Ayakkabı değişikliği: Burun kısmı geniş ve yumuşak, topuğu alçak modeller dış kenardaki teması azaltır. Tek başına en etkili adımdır.
• Ped ve koruyucu: Çıkıntının üzerine yerleştirilen silikon ya da keçe pedler sürtünmeyi keser, nasırın yeniden oluşmasını yavaşlatır.
• Kişiye özel tabanlık: Yükü ayağın dış kenarından tabana dağıtır; özellikle yüksek kemerli ayakta işe yarar.
• Buz uygulaması: Şişlik ve kızarıklığın arttığı günlerde bölgesel soğuk uygulama yakınmayı yatıştırır.
• İlaç ve enjeksiyon: Ağrı kesici ya da iltihap giderici tedaviler, gerekiyorsa bölgesel enjeksiyon hekim değerlendirmesiyle planlanır. İlaç seçimi ve süresi kişiye göre değişir; kendi kararınızla ilaç kullanmayın.

Ağrınız iki-üç haftadan uzun sürüyor, gece de rahatsız ediyor ya da bölgede ısı artışı, kızarıklık, yara varsa ameliyatsız yöntemleri denemeden önce bir ortopedi hekimine başvurun.

Ameliyat ne zaman gündeme gelir?

Cerrahi, çıkıntının görünümü nedeniyle değil, ağrı devam ettiği için düşünülür. Uygun ayakkabı, ped ve tabanlıkla geçirilen düzenli bir dönemin sonunda ağrı sürüyorsa, nasır tekrar tekrar açılıyorsa ya da serçe parmak komşu parmağa biniyorsa ameliyat konuşulur. Karar; yaş, aktivite düzeyi, kemik yapısı ve beklenti birlikte değerlendirilerek verilir.

Uygulanan yöntem genellikle beşinci tarak kemiğinden yapılan düzeltici kesidir (osteotomi). Kemik doğru hizaya getirilir ve küçük vida ya da tellerle sabitlenir. Kesinin kemiğin neresinden yapılacağı, yukarıdaki tip ayrımına ve grafideki açı ölçümlerine göre değişir. Sonuç kişiden kişiye farklılık gösterir; her hasta için aynı sonucu vaat etmek mümkün değildir.

Ameliyat sonrası iyileşme takvimi

İyileşme kemik kaynamasının hızına bağlıdır ve aceleye gelmez. Aşağıdaki takvim tipik bir seyri özetler; sizin süreniz kemik yapınıza, yapılan işleme ve iyileşme hızınıza göre değişebilir. Kontrol randevularınızı aksatmadan hekiminizin verdiği yük verme talimatını izleyin.

Bunyonet nasıl önlenir?

Kalıtsal ayak yapısını değiştiremeyiz, ama ilerleme hızını etkileyebiliriz. Erken alınan basit önlemler, tablonun yıllar içinde ağrılı hâle gelmesini geciktirebilir: ön ayağı sıkıştırmayan geniş kalıplı ayakkabı, gün boyu yüksek topuktan kaçınma, uzun süre bağdaş kurup ayağın dış kenarına yaslanmama ve çıkıntıyı fark ettiğinizde beklemeden değerlendirme.

Hekimden Not – Op. Dr. Gökçe Mık

Muayenehanemde bu şikâyetle gelen hastaların büyük bölümü, çıkıntının kendisinden değil ayakkabının o noktaya yaptığı baskıdan rahatsız oluyor. Bu yüzden ilk konuştuğumuz şey ameliyat değil, ayakkabı kalıbı oluyor. Doğru kalıp ve uygun ped desteğiyle ağrının kaybolduğu çok sayıda hasta görüyorum.

Bir başka nokta da şu: çıkıntının büyüklüğüyle ameliyat kararı arasında doğrudan bir bağ yok. Karar, ağrının günlük hayatınızı ne kadar kısıtladığına ve röntgendeki açı ölçümlerine göre veriliyor. Çıkıntı gözle görülüyor diye acele etmeye gerek yok; ama iki-üç haftayı geçen, geceleri de süren ağrıyı da bekletmemek gerekiyor. Ayağınızdaki çıkıntının bunyonet mi başka bir sorun mu olduğundan emin değilseniz, değerlendirme için iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.

Op. Dr. Gökçe Mık – Yetişkin ve Pediyatrik Ortopedi ve Travmatoloji, Fulya / Beşiktaş, İstanbul.

Sıkça Sorulan Sorular

Terzi bunyonu (bunyonet) ile bunyon aynı şey mi?

Hayır, ikisi farklı kemiklerde görülen ayrı sorunlardır. Bunyon ayak başparmağı tarafındaki çıkıntıdır ve halluks valgus adını alır; bunyonet ise ayağın karşı kenarında, serçe parmağın dibindeki beşinci tarak kemiğinin çıkıntısıdır. Oluşum mekanizmaları benzer olsa da açı ölçümleri ve cerrahi teknikleri farklıdır.

Ayağın dış yanındaki kemik çıkıntısı zamanla kendiliğinden geçer mi?

Kemiğin açılanması kendiliğinden geri dönmez, bu yüzden çıkıntı zamanla kaybolmaz. Ancak çıkıntının üzerindeki ağrı, kızarıklık ve nasır baskı ortadan kalktığında büyük ölçüde gerileyebilir. Yani şikâyet düzelir, kemiğin şekli aynı kalır.

Serçe parmak bunyonu tedavisinde ayakkabı değişikliği tek başına yeterli olur mu?

Erken evrede çoğu hastada ayakkabı değişikliği tek başına belirgin rahatlama sağlar. Burun kısmı geniş, yumuşak ve alçak topuklu modeller çıkıntı üzerindeki sürtünmeyi keser. Ağrı 6-12 haftalık denemenin sonunda sürüyorsa ped, tabanlık ve gerekirse cerrahi seçenekler değerlendirilir.

Bunyonet ameliyatı sonrası ne zaman normal ayakkabı giyebilirim?

Normal ayakkabıya geçiş genellikle altıncı haftadan sonra kademeli olarak başlar ve ilk tercih geniş kalıplı modellerdir. İlk haftalarda ameliyat sonrası özel ayakkabı kullanılır. Şişliğin tamamen çekilmesi 3-6 ayı bulabildiği için dar kalıplara dönüş bu süreden önce önerilmez. Kesin zamanlamayı hekiminiz kontrol grafinize göre belirler.

Terzi bunyonu ameliyatından sonra deformite tekrar eder mi?

Tekrarlama ihtimali vardır ve tamamen ortadan kaldırılamaz. Riski artıran başlıca etkenler ameliyat sonrası dar ve sivri ayakkabılara erken dönmek, yük verme talimatına uymamak ve altta yatan basma kusurunun düzeltilmemiş olmasıdır. Bu nedenle tabanlık desteği ve kontrol takibi süreç bittikten sonra da önem taşır.

Bunyonet çocuklarda ve ergenlerde görülür mü?

Evet, özellikle ailesel yatkınlığı olan ergenlerde görülebilir. Büyüme çağında kemik hâlâ şekillenmekte olduğu için yaklaşım yetişkinden farklıdır; öncelik ayakkabı düzenlemesi, tabanlık desteği ve düzenli takiptir. Cerrahi kararı büyüme plaklarının durumu değerlendirilerek verilir, bu yüzden çocuklarda mutlaka ortopedi hekimine başvurun.

Ayağın yan tarafında kemik çıkması her zaman bunyonet midir?

Hayır, aynı bölgede stres kırığı, ganglion kisti, eklem iltihabı ve daha seyrek başka nedenler de benzer çıkıntı ve ağrı yapabilir. Ayrımı muayene ve röntgen ortaya koyar; şişlik ani başladıysa, ateş varsa ya da düşme sonrası ortaya çıktıysa vakit kaybetmeden hekime başvurulmalıdır.

Bunyonet ile hallux valgus aynı ayakta birlikte görülebilir mi?

Evet, ön ayağın hem iç hem dış kenarından genişlediği bu tabloya sık rastlanır. Bu durumda ayakkabı seçimi daha da kritik hâle gelir çünkü baskı iki noktadan birden gelir. Tedavi planı iki bölgeyi birlikte değerlendirerek kurulur; hangi tarafın önce ele alınacağına ağrının şiddeti ve grafi bulguları karar verir.

Op. Dr. Gökçe Mık

Yetişkin ve Pediyatrik Ortopedi Uzmanı

Op. Dr. Gökçe Mık, yetişkin ve pediyatrik ortopedi uzmanıdır. İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi mezunudur; ortopedi ve travmatoloji uzmanlığını Dr. Lütfi Kırdar Eğitim ve Araştırma Hastanesinde tamamlamış, çocuk ortopedisi yan dal eğitimini Philadelphia Çocuk Hastanesinde (CHOP) almıştır. Kalça ve diz protezi, ayak–ayak bileği cerrahisi ve çocuk ortopedisi alanlarında hizmet vermektedir.

Hakkımda ›